(Ngày 3 tháng 3 năm 2010) Có một lần tôi cùng ông lang thang trên phố, bỗng dưng ông đứng dậy nhìn vào một tiệm váy cưới bằng vẻ mặt đăm chiêu mà hài hước nói: “Đời mình 3 lần lấy vợ nhưng chưa bao giờ được mặc com lê, khoác tay cô dâu trong bộ váy cưới”. Câu nói và bộ dạng hóm hỉnh của ông đã làm tôi phì cười. Tôi hiểu rằng những suy nghĩ đó của ông rất thật và chính đáng nhưng cũng chẳng có ý nghĩa gì với ông cả, bởi vì ông đã tìm thấy hạnh phúc, một bến đỗ bình yên cho cuộc đời mình…  

Họa sĩ Thành Chương

Đã nhiều lần định viết về ông, họa sĩ Thành Chương, nhưng cứ ngồi vào bàn máy tính, tôi lại bất lực. Bất lực vì tôi cảm thấy mình vẫn chưa thực sự hiểu hết về con người nghệ sĩ tài hoa này. Có hàng trăm bài báo viết về ông mà tôi được đọc, nhưng để lại ấn tượng trong lòng độc giả cũng chỉ đếm trên đầu ngón tay. Dĩ nhiên, tôi không muốn bài báo của mình bị rơi vào số đông kia. Đó là điều mong muốn chính đáng đối với mỗi người cầm bút.

Quả thực, ngay lúc này đây, tôi vẫn chưa biết phải bắt đầu từ đâu để viết về ông, nhưng có một cái gì đó cứ thôi thúc tôi gõ tay lên bàn phím sau khi gửi cho ông một tin nhắn “Chúc mừng sinh nhật sư phụ”. Chắc mọi người sẽ nhầm tưởng tôi là môn đệ được ông truyền cho nghề hội họa. Nhưng không, tôi thậm chí không biết vẽ một bông hoa sao cho dễ nhìn. Dẫu vậy tôi vẫn luôn tâm niệm, luôn coi ông là một người bạn và là một người thầy, một người thầy với những bài học cuộc đời. Có lẽ một trong những may mắn của tôi là có được một người bạn như ông.

Nghe có vẻ sàm ngôn, nhưng quả đúng như vậy, chúng tôi chơi với nhau như người những bạn thực sự mà không hề có ranh giới tuổi tác, và ông luôn là người phá bỏ rang giới đó. Còn nhớ, hồi mới về công tác tại Báo Văn nghệ, tôi luôn bị lôi cuốn bởi những câu chuyện hài hước của ông, nhưng vẫn giữ một khoảng cách nhất định bởi ông là người giàu có và quá nổi tiếng, còn tôi thì không muốn bị nghĩ là “thấy người sang bắt quàng làm họ”.

Dăm bảy năm trở lại đây, tên tuổi Thành Chương càng được nhắc đến nhiều hơn với khu Việt Phủ mà ông xây dựng. Việt Phủ Thành Chương là tác phẩm nghệ thuật có một không hai trên đất nước Việt Nam này, nói vậy có lẽ không ngoa chút nào. Mỗi lần đến thăm Việt Phủ, trong tôi luôn có một cảm xúc mới lạ. Tôi thấy mình thật nhỏ bé, tầm thường trước một công trình như thế, trước một sức lao động sáng tạo phi thường của họa sĩ Thành Chương. Tôi vẫn nói với ông rằng: “Người giàu hơn chú có rất nhiều và thậm chí có cả thế lực nhưng để xây dựng được khu Việt Phủ này thì chỉ duy nhất Thành Chương mới làm được”. Còn nhớ, khi lần đầu tiên đến Việt Phủ, tôi được đọc dòng lưu bút của một cậu học trò, đại loại thế này: “Cháu thật xúc động khi được đến đây. Cháu cảm thấy mình đã có lỗi với bố mẹ, và cháu hứa sẽ trở thành một đứa con ngoan ngoãn”.

Đúng là dòng lưu bút của một cậu học trò, dường như chẳng có gì ăn nhập sau khi được tham quan một công trình kiến trúc, lúc đó Việt Phủ Thành Chương mới chỉ làm được 50%. Nhưng trong sâu thẳm tâm hồn cậu bé đã thực sự rung động và cậu đã nghĩ ngay đến những người thân yêu nhất để sẻ chia rồi chợt nhận ra rằng mình đã thật có lỗi với họ, mặc dù cậu chưa hiểu hết những giá trị vừa được chiêm ngưỡng. Nghệ thuật và cái đẹp luôn có sức thuyết phục tâm hồn con người một cách đầy bất ngờ và kỳ diệu mà ta không thể biết  trước được. Kể từ đó đến nay có không biết bao nhiêu chính khách trong và ngoài nước, các nhà văn, họa sĩ, kiến trúc sư, các nhà nghiên cứu văn hóa… và cả những người dân bình thường nhất đến thăm, không tiếc lời ca ngợi Việt Phủ Thành Chương.

Những cuốn sổ lưu bút cứ được thay liên tục, tôi đã không thể ngồi đọc hết những dòng lưu bút đó. Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều từng phải thốt lên rằng: “Việt Phủ Thành Chương, một vương quốc không phải ở trong những giấc mơ xa xôi và mơ hồ của chúng ta. Vương quốc ấy hiện thực đến mức làm cho ta cảm tưởng mình đang thở cùng hơi thở của ngàn xưa tụ lại, lan tỏa và sinh sôi”. Những cảm xúc của tôi cũng vậy. Khi chiêm ngưỡng Việt Phủ Thành Chương, tôi thấy mình như đang lạc vào giấc mơ, một giấc mơ rất thật, một giấc mơ ngay khi tôi đang thức. Bao lo toan của một cuộc sống bận rộn và đầy bất trắc dường như tan biến. Tôi được đắm chìm, được phiêu lãng

trong một thế giới thần tiên mà bình dị và chợt nhận ra rằng, chúng ta – những con người của xã hội hiện đại thật đáng thương.

Chúng ta đang dần đánh mất nhiều thứ quý giá mà không gì có thể lấy lại được. Tiền ư? Của cải ư? Danh vọng ư? Tất cả chỉ là phù du. Chúng ta đang trở thành kẻ xa lạ ngay trong chính con người mình. Chúng ta đang mệt mỏi bởi những thứ phù du mà đâu biết tất cả rồi sẽ vô thường và để tuột mất những giá trị bất biến trong cuộc đời. Tôi cũng được chứng kiến một nhạc sĩ nổi tiếng nói với họa sĩ Thành Chương thế này: “Thành Chương ơi, thiên đường là đây chứ còn đâu nữa”.

Một nhà văn hóa phương Tây thì nói rằng: “Tôi đã đi rất nhiều nơi trên thế giới, nhưng đây là nơi đẹp nhất mà tôi được biết”. Trong cuốn sổ lưu bút  tại Việt Phủ, ông Raymond Burghardt, cựu Đại sứ Mỹ, đã viết: “Người ta thường nói biến giấc mơ thành hiện thực nhưng với công trình này ông là người đã biến hiện thực thành giấc mơ”.

Đã nhiều lần tôi cùng ông lang thang trong khu vườn thượng uyển, tôi vẫn thường gọi Việt Phủ với cái tên như vậy, tôi để ý thấy ông cẩn thận kê lại từng viên gạch, từng hòn đá, từng cái tượng nhỏ đặt ở góc vườn, từng cái ấm cái chén ngay ngắn trên bàn, thậm chí từng cành cây chìa ra, sà xuống đến đâu sao cho hợp lý. Hễ thấy chỗ này bẩn, chỗ kia sứt mẻ, ông liền cho người dọn dẹp hoặc chỉnh sửa lại. Đến tối, khu vườn thượng uyển trông thật lung linh và huyền ảo trong ánh đèn. Từng ngọn đèn chiếu sáng đặt ở góc nào, rọi sáng đến đâu đều được ông tính toán rất cẩn thận. Những lúc đó, tôi nhận ra rằng, tâm huyết của ông dành cho Việt Phủ lớn biết nhường nào. Đó là một tác phẩm nghệ thuật để đời mà ông nâng niu, chăm sóc và thương yêu nó.

Từng có một đại gia sau khi tham quan Việt Phủ đã đề nghị ông làm cố vấn để xây dựng một khu cũng tương tự như thế. Sau một thời gian, không biết suy tính thế nào, ông ta lại đề nghị Thành Chương bán lại Việt Phủ. Khi kể cho tôi câu chuyện này họa sĩ Thành Chương cười và nói rằng: “Ông ta có trả giá gấp mười lần cũng chưa chắc đã bán”. Trong thâm tâm tôi nghĩ, dẫu có ai đó mua được khu vườn thượng uyển này, liệu có chắc người chủ mới còn giữ được hồn cốt của nó hay không. Có lẽ, chỉ có bàn tay của Thành Chương, khối óc của Thành Chương, tình yêu của Thành Chương mới làm cho nó ngày càng đẹp hơn, ngày càng quyến rũ hơn, ngày càng mang đậm bản sắc Việt Nam nhiều hơn. Từng viên gạch kia, từng hòn đá kia, từng nhành cây ngọn cỏ kia rồi sẽ trở nên vô hồn nếu không có bóng dáng ông thường xuyên đi qua, thường xuyên chỉnh sửa, nâng niu, gắn bó với chúng.

Họa sĩ Thành Chương

Trong cuộc đời mỗi con người, không nhiều thì ít, ai rồi cũng phải trải qua những đắng cay, những thử thách nghiệt ngã của cuộc đời, có người trụ được mà vươn lên nhưng cũng có người gục ngã vì kiệt sức, vì mất hy vọng, vì mất niềm tin. Có lẽ những khó khăn, vất vả, những cay đắng, buồn đau mà Thành Chương đã trải qua chẳng thua kém ai nhưng ông đã chấp nhận tất cả để tồn tại một cách vững chãi trong cuộc đời này. Và biết đâu chính những gian khổ, những thử thách nghiệt ngã đó đã làm nên một Thành Chương tài hoa đến vậy. Ai đó đã từng nói với tôi rằng, một cuộc sống bình lặng đối với người nghệ sĩ làm công việc sáng tạo đôi khi cũng không phải là may mắn. Câu nói ám ảnh, nghe có vẻ cực đoan và hơi đáng sợ nhưng xem ra cũng có phần đúng. Đã có lần tôi viết tặng họa sĩ Thành Chương một bài thơ với những câu:

Khi ngoài trời bão tố chưa yên

Đen lẫn trắng không tạo thành màu sắc

Những thanh âm không hòa cùng bản nhạc

Thành Chương vẽ là Thành Chương đang sống

Trong tin yêu thế giới của riêng mình

Như một đóa xương rồng trên cát

Vẫn nở từng cánh mỏng kiêu sa.

Những tác phẩm mà Thành Chương sáng tạo đã làm rung động tâm hồn, cảm xúc của người xem. Nó giống như những cánh hoa mỏng manh mà kiêu sa khiến ta phải nâng niu, tán thưởng.

Vâng, sẽ thật thiếu sót nếu nhắc đến Thành Chương mà không nhắc đến hai chữ “hết mình”. Ông hết mình trong công việc, hết mình với gia đình, hết mình với bạn bè, hết mình với những gì mà ông trân trọng và gìn giữ. Còn nói về sở thích của Thành Chương thì thật là đơn giản. Ông thích lang thang cùng anh em bè bạn trên phố, ngồi nhâm nhi chén trà với vài cái kẹo lạc tại một quán cóc ven đường, chui tận trong chợ Hàng Bè để ăn bữa cơm bình dân, ngồi ăn ở vỉa hè một đĩa bánh cuốn Thanh Trì trên phố Tô Hiến Thành hay một cốc chè trên góc phố Bùi Thị Xuân.

Có một lần tôi cùng ông lang thang trên phố, bỗng dưng ông dừng lại nhìn vào một tiệm váy cưới bằng vẻ mặt đăm chiêu mà hài hước nói: “Đời tao 3 lần lấy vợ nhưng chưa bao giờ được mặc com lê, khoác tay cô dâu trong bộ váy cưới”. Câu nói và bộ dạng hóm hỉnh của ông đã làm tôi phì cười. Tôi hiểu rằng những suy nghĩ đó của ông rất thật và chính đáng nhưng cũng chẳng có ý nghĩa gì với ông cả, bởi vì ông đã tìm thấy hạnh phúc, một bến đỗ bình yên cho cuộc đời mình. Tất cả sẽ là vô nghĩa nếu sau một đám cưới với đầy đủ nghi lễ, hoành tráng là một cuộc sống không êm ấm, một cuộc tình tan vỡ. Tình yêu là cái khiến con người phải mải miết kiếm tìm trong tuyệt vọng, trong đau khổ và trong hạnh phúc. Bởi chỉ có tình yêu mới giúp ta cảm thấy con người mình được hoàn thiện hơn.

Có những chuyện thật về Thành Chương mà nhiều người không tin, như chuyện gần mười năm ông tham gia chiến trường. Chắc họ nghĩ rằng một người nghệ sĩ có vẻ lãng tử, chơi bời thế kia làm gì có chuyện đi chiến trường. Nhưng họ đâu biết rằng, họa sĩ Thành Chương có hẳn một hòm to, được khóa rất cẩn thận, bên trong là rất nhiều kỷ vật và hàng trăm bức ký họa về chiến tranh. Tôi đã được ông cho xem những bức ký họa đó và kể lại một vài kỷ niệm về hoàn cảnh ra đời của chúng. Rồi, giọng ông nghẹn lại, đôi mắt đỏ hoe khi kể về chuyện phải cầm chiếc mũ cối để đi nhặt từng mảnh xương thịt đồng đội sau một trận bom của quân Mỹ.

Hơn một năm nay, Thành Chương đã nghỉ công tác ở Báo Văn nghệ, nhưng thỉnh thoảng ông vẫn đến thăm anh em. Mỗi lần ông đến, cả tòa soạn trở nên vui vẻ, náo nhiệt hẳn lên. Đặc biệt là đám thanh niên cứ xoắn lấy ông trêu đùa để ông chuyện trò tếu táo. Có lần Thành Chương bảo: “Có nhiều chuyện mình nói thật thì chẳng ai tin”. Điều này thì dễ hiểu, bởi vì ông hay kể chuyện hài hước, pha trò cười cho mọi người nên nhiều khi họ vẫn cứ nghĩ là ông đùa. Nhưng Thành Chương  cũng bảo: “Đến khi mình kể chuyện không có thật mọi người lại tin”. Cuộc đời thế mới lạ.

- Theo Cảnh sát toàn cầu -